Önceki yazıda karizmatik liderliğin ne anlama geldiğini, liderle takipçileri arasında nasıl bir bağlılık oluşturduğunu ele almıştım. Şimdi bu çerçeveden Türk siyasi hayatına bakmak istiyorum.
Öncelikle şunu hatırlatayım: Karizmatik liderlikten söz etmek, bir siyasetçinin bütün kararlarını onaylamak anlamına gelmez. Burada değerlendirdiğim, liderlerin kitleler üzerindeki etkisi ve insanlarla kurdukları kişisel bağlılık ilişkisidir.
Benim değerlendirmeme göre Cumhuriyet tarihimizde bu bakımdan iki isim özellikle öne çıkar: Mustafa Kemal Atatürk ve Recep Tayyip Erdoğan.
Atatürk, benim için karizmatik liderliğin en açık örneğidir. Millî Mücadele’nin liderliği ile Cumhuriyetin kuruculuğunu birleştiren tarihsel konumu, yalnızca resmî yetkilerle açıklanamaz. Üstlendiği riskler, mücadele iradesi ve toplumun geleceğine ilişkin ortaya koyduğu yön, onun liderliğinin temel unsurlarıdır.
Atatürk’ün liderliğinde, ağır koşullar altında karar alabilme ve insanları ortak bir amaç etrafında harekete geçirebilme gücü vardır. Kuruluşuna öncülük ettiği Cumhuriyet, bu mücadelenin kalıcı siyasal karşılığıdır. Bu nedenle onun karizmasını yalnızca hitabetinde veya kişisel duruşunda aramak eksik kalır; mücadeleyle, kararlarla ve kuruculukla birlikte düşünmek gerekir.
İkinci isim ise sevelim veya sevmeyelim, Recep Tayyip Erdoğan’dır.
Erdoğan’ın siyasetini eleştirmekle, onun kitleler üzerindeki etkisini kabul etmek arasında çelişki görmüyorum. Bana göre siyasal gücünün önemli bir bölümü, seçmeniyle kurduğu doğrudan kişisel bağdan kaynaklanıyor. Destekçilerinin bir bölümünde partiye bağlılıkla Erdoğan’a bağlılık iç içe geçiyor; hatta kimi zaman kişiye duyulan bağlılık parti aidiyetinin önüne geçebiliyor.
Mücadelelerini anlatma biçimi, siyasal karşılaşmaları ortak bir davanın parçası olarak sunması ve gündemi belirleme kapasitesi, bu ilişkinin önemli unsurlarıdır. Ona karşı güçlü bir siyasal itirazın bulunması da karizmatik etkisini ortadan kaldırmaz. Bir liderin karizmatik sayılması için herkes tarafından sevilmesi gerekmez.
Atatürk ile Erdoğan’ı aynı tarihsel veya siyasal konuma yerleştirmiyorum. Burada iki ismin kendi dönemlerinde ve farklı koşullarda oluşturdukları kişisel liderlik etkisinden söz ediyorum.
Elbette Türk siyasi hayatında karizmatik özellikler taşıyan başka liderler de vardır. Turgut Özal, Bülent Ecevit ve Süleyman Demirel, kendi seçmenleriyle güçlü bağlar kurmuş isimlerdir.
Özal’ın değişim iddiası ve farklı bir gelecek tasavvuru, Ecevit’in halkçı kimliği ve seçmeninde uyandırdığı umut, Demirel’in halkla kurduğu doğrudan ilişki ve siyasal dayanıklılığı, bu isimleri ayrı ayrı önemli kılar.
Bununla birlikte benim kanaatim, kişisel bağlılığın yoğunluğu ve siyasal hareketin liderin şahsı etrafında şekillenmesi bakımından bu isimlerin Erdoğan düzeyine ulaşmadığıdır. Bu, liderlerin değerini veya ülkeye katkısını sıralama girişimi değildir. Karizmatik etkinin kapsamına ilişkin, tartışmaya açık kişisel değerlendirmemdir.
Peki, daha sonraki kuşaklarda aynı güçte bir liderlik ortaya çıkabilir mi?
Ekrem İmamoğlu bakımından böyle bir ihtimal görüyorum. Ancak benim gözümde bu, tamamlanmış bir liderlikten çok, oluşum süreci olarak değerlendirilmelidir. İlgi toplamak, sempati uyandırmak ve umut oluşturmak başlangıçtır. Bunların kalıcı liderliğe dönüşmesi; güçlükler karşısında alınan kararlarla, üstlenilen sorumluluklarla ve korunan güvenle mümkün olur.
Özgür Özel için de “belki” diyorum. Genel başkanlık makamının verdiği yetkiyle kişinin kendi oluşturduğu siyasal etkiyi ayırt etmek gerekir. Bunun cevabını, zaman içinde sergilenen mücadele ve karar alma biçimi verecektir.
Benim ölçüm, yalnızca kalabalık toplamak veya gündemde kalmak değildir. İnsanların bir siyasetçide bağımsız bir irade, güvenilir bir yön ve zorlukları aşabilecek bir öncülük görüp görmediğine bakıyorum.
Bu ölçüyü Afyonkarahisar’a çevirdiğimde ise Mahmut Koçak üzerinde durmak gerekiyor.
Koçak’ın bir dönem yerel ölçekte karizmatik bir liderliğe dönüşme ihtimali taşıdığını düşünüyordum. Şahsı etrafında beklenti oluşturması ve parti kimliğini aşan bir ilgi uyandırabilmesi, bu düşüncemin başlıca nedenleriydi.
Ancak parti değişiklikleri ve özellikle 2024 yerel seçimleri öncesindeki adaylık süreci, benim gözümde bu ihtimali ortadan kaldırdı.
İYİ Parti’den AK Parti’ye geçişi, ardından AK Parti’den aday gösterilmemesi üzerine başka bir adaylık yoluna ilişkin beklentilerin doğması ve sonunda aday olmayarak partisinin adayını desteklemesi, siyasal tercihinin somut aşamalarıydı. Benim eleştirim ise bu sürecin, kendisine güvenenlerde yarattığı beklentiyle sonuç arasındaki kopukluğa yöneliktir.
Koçak, kararını parti bağlılığı ve parti kararına saygı üzerinden açıklayabilir. Ben ise bu tercihi, bağımsız bir liderlik iddiası açısından değerlendiriyorum. Kendisine güvenen, onun öncülüğünde yol yürümeyi bekleyen insanlar bakımından yarı yolda bırakılmışlık duygusu doğurduğu kanaatindeyim.
Bir siyasetçinin her koşulda aday olması gerektiğini savunmuyorum. Ancak insanlarda güçlü bir beklenti oluşturulmuşsa, verilen kararın gerekçesi kadar bu beklentinin sorumluluğu da taşınmalıdır. Benim gözümde o süreç, kararlılık ve güven bakımından ciddi bir aşınmaya yol açtı.
Bu yüzden Koçak’ta daha önce gördüğüm karizmatik liderliğe dönüşme ihtimalini artık görmüyorum.
Diğerleri mi?
Açık söyleyeyim: Afyonkarahisar siyasetinde öne çıkan diğer isimlerde de bugün için aynı ölçüde bağımsız bir karizmatik liderlik potansiyeli göremiyorum.
Benim gözlemim, birçoğunun siyasal varlığını kendi oluşturduğu toplumsal güçten çok, parti içindeki konumuna ve merkezdeki lidere yakınlığına dayandırdığıdır. Bu yakınlık onlara yetki, görünürlük ve hareket alanı sağlayabilir. Ancak bunların ne kadarının kişiye ait olduğunu anlamak için, makam ve merkez desteği çekildiğinde geriye ne kaldığına bakmak gerekir.
Önceki yazıda karizmatik liderin çevresinden güç devşirenlerden söz etmiştim. Yerel siyasette bunun karşılığı, kendi sözünün ağırlığını oluşturmak yerine güçlü lidere yakınlığını öne çıkarmaktır. Böyle bir ilişkide siyasetçinin etkisi, yakınlığının devamına bağlı kalır.
Afyonkarahisar’ın, kendi düşüncesini söyleyebilen, gerektiğinde risk üstlenen ve halkın güvenini doğrudan kazanabilen siyasetçilere ihtiyacı olduğunu düşünüyorum. Ankara’da kimin kapısından girebildikleri kadar, burada hangi sorumluluğu aldıkları da önemlidir.
Benim için asıl soru budur: Bir siyasetçi kendi gücünü mü üretiyor, yoksa başkasının karizmasının sağladığı alanda mı varlık gösteriyor?
Bu soruya verilen cevap, makam sahibi olmakla lider olmak arasındaki farkı da ortaya koyacaktır.
Bir başkasının tensibiyle göreve gelip kendi iradesiyle istifa edemeyen, yalnızca affını isteyen kişi karizmatik olamaz. Çünkü makamını kendisine veren kişiye karşı minnet borcu taşır; makamı dağıtanın lütfuna bağlıdır. Bu minnet altında olanın karizmatik lider olma şansı da yoktur. Makamı dağıtana duyulan minnet, ona bağlılık göstererek ödenir. Kişi ne kadar erken kalktığını, ne kadar zeki, akıllı, hatta güçlü olduğunu söylerse söylesin, minnet altında kaldığı sürece bir meczup gibidir; yani karizmatik liderinin cazibesine kapılmıştır.


























YORUMLAR