M.Ö. 28 MAYIS 585

Günümüzden 2609 yıl önce tam da bugün, yani Milattan önce 28 Mayıs 595 tarihinde Anadolu’nun batısında ve doğusunda yer alan iki büyük krallığın orduları antik adı Hallys olan Kızılırmak kenarında amansız bir savaşa tutuşmuşlardı. Batı Anadolu’da bir krallık olan Lidyalıların başında Kral Alyattes, doğudaki krallık Medlerin başında Kral Kyaxares vardı. İki ordu aralarındaki savaşın 6. yılında vuruşmanın en şiddetli anında ortalık birden karardı. Gündüz geceye dönüşmüş, Güneş yok olmuştu. Kılıç kalkan şakırtıları, savaş naraları birden kesildi. Ortalığı önce derin bir sessizlik kapladı sonra her iki tarafın savaşçıları silahlarını bırakıp korkuyla bağrışıp kendi tanrılarına yalvarmaya başladılar. Ardından her iki tarafın askerleri tanrılarının bu savaşı istemediklerini düşündükleri için hemen savaşmaya son verdiler. “Halys Nehri Savaşı” ya da “Tutulma Savaşı” adı verilen bu savaşın sonunda barış imzalandı. Barış antlaşmasının koşulları kapsamında Lidya Kralı Alyattes’in kızı Aryenis ile Med Kralı Kyaxares’in oğlu Astyages evlendirildi ve Kızılırmak Nehri iki krallığın arasında sınır kabul edildi.

Aslında askerlerin sandıkları gibi ortada tanrıların öfkesi, gazabı filan yoktu. Sadece göksel bir olay meydana gelmiş ve Tam Güneş Tutulması olmuştu. Lidyalı ve Medler’in tanrısal bir olay olarak yorumladıkları, korktukları bu doğa olayını Anadolulu filozof Milet’li Tales bilimsel olarak hesaplayarak gününden çok önce tarihini bildirmişti. Ünlü tarihçi Bodrumlu Herodot tarih kitabında bunu şöyle anlatır:  …“Lidyalılar ve Medler arasında beş yıl süren bir savaş çıktı. Sık sık Medler Lidyalıları dövdüler, sık sık da Lidyalılar Medleri dövdüler. Hele bir seferinde tuhaf bir gece savaşına tutuştular, savaş denk koşullar altında sürüyordu ki altıncı yılda bir çarpışma sırasında ve ortalığın en çok karışmış olduğu bir anda gündüz birden yerini karanlığa bıraktı. Bu ışık tutulmasını Miletli Thales İyonyalılara daha önceden bildirmişti, yılına gününe kadar.”

Herodot’un sözünü ettiği Tales (Thales) kimdir?  Tales, Batı Anadolu’da İyonya adı verilen antik bölgede yer alan Milet (Aydın-Didim-Balat) Kenti’nde MÖ 625 yılında doğmuş, MÖ 547 yılında çok sıcak bir havada atletizm yarışmalarını izlerken Güneş çarpması nedeniyle yaşamını yitirmiştir. Babasının adı Heksamyes, annesinin adı Kleobouli’dir. Özellikle annesinin çok kültürlü bir kadın olduğunu, felsefi bilmeceler yazdığını ve  “akıllı kadın”  unvanı verildiğini biliyoruz. Antik çağın yedi bilgesinden birisi olan ve “ Erdemli yaşamanın yolu, başkasında kınadığını yapmamaktır.”,  “En zor şey insanın kendisini tanımasıdır. En kolay şey, başkalarına öğüt vermektir.”  gibi çok sayıda özlü sözlerin sahibi olan bu ünlü filozof hem devlet adamı, hem matematikçi-astronom hem de iş adamıdır.

Tales, dünyada ilk kez Güneş Tutulması’nı gününden önce hesaplayan ve bildiren kişi olarak kabul edilir. Ondan günümüze gelebilmiş herhangi bir eser bulunmasa da antik çağ yazarları onunla ilgili bilgileri aktarmışlardır. Herodot’un yanı sıra kimi yazarlar da ondan söz etmişlerdir. Laertios Diogenes, Tales ile aynı yüzyılda yaşayan Ksenofanes’in onun tahmininden etkilendiğini söyler ve ayrıca Demokritos ve Heraklitos’tan tamamlayıcı bilgiler verir. Romalı Cicero, Tales’in Astyages zamanında bir Güneş Tutulması’nı başarılı bir şekilde tahmin eden ilk insan olduğundan bahseder. Gaius Plinius Secundus, Tales’in Alyattis döneminde bir güneş tutulmasını tahmin ettiğini bildirir. Yani Tales’in Güneş Tutulması’nı önceden bildirdiğine dair hiç bir kuşku yoktur.

Ay ve Güneş tutulmalarına ilişkin en eski kayıtlar MÖ 3000’lere, değin uzanmaktadır. Bu tarihlerde göksel olaylar Babiller tarafından incelenmiş sistematik kayıtlar yapılmış ve belirli koşullarda oluşan tutulmaların bir süre sonra aynı geometrik koşullarda tekrarlanabileceği saptanmıştır ki buna Saros döngüsü adını verilmişti. Saros döngüsünde bir tutulma 6586 gün sonra benzer fiziksel özellikte tekrarlandığı ancak tutulmanın nerede olacağı bilinmezdi. Babillilerin yanı sıra Mısırlılar da Güneş Tutulması’nı önceden bildirme olanağı veren Saros Periyodu’nu biliyorlardı ve Tales Mezopotamya ve Mısır gezileri sırasında bunu öğrenmişti. Tales Mısır seyahati sırasında M.Ö. 18 Mayıs 603 yılındaki tutulmayı ya bizzat gözlemlemiş ya da Mısırlılardan duymuştu. 6585,3 gün (18 yıl 11 gün ve 8 saat) sonra, başka bir tutulmanın M.Ö. 28 Mayıs 585 tarihinde olacağını hesaplayarak bu bilgiyi açıklamıştır.

Tales filozof ve bir bilim adamıdır. O, “Milet Okulu” adı verilen bilim ve felsefe okulunun kurucusudur. Tales ve öğrencileri ve onlardan sonra gelenler pozitif bilimlerin gelişmesine hizmet etmişlerdir. Bu bilginlerden önce doğa olayları tanrılara bağlanıyordu. Örneğin, yıldırım ve gök gürlemesi gök tanrısı Zeus’un, denizin kabarması deniz tanrısı Poseidon’un işi sanılıyordu. Ancak Tales’le birlikte bu olaylar bilimsel olarak ele alınmış ve açıklanmaya çalışılmıştır. Tales’e göre; dünyanın ana maddesi (arkhe) su idi. Su tanrısal bir varlıktı. Su meydana gelmemiş ve yok olmayacaktı. Her şey sudan türemişti ve suya dönecekti. Tepsi gibi olan yer okeanos yani su üzerinde yüzüyordu. Geometride  “Thales Teoremi” ona aittir. Bu teorem; alınan A, B ve C noktalarının bir çember üzerinde ve AC doğrusunun bu çemberin çapı olması durumunda, ABC açısının dik açı olacağını belirten geometri teoremidir. Tales gölgemizin bizimle aynı uzunlukta olduğu zamanı belirleyerek Mısır’da piramitlerin gölgelerine bakıp uzunluklarını ölçmüştür. Aynı zamanda Nil Nehri’nin yükselmesinin rüzgara bağlı olduğunu söylemiştir. Tales, mıknatısın çekim gücünün olduğunu ilk fark edenlerdendir.

Kaçımız Güneş Tutulması’nın ilk kez Anadolu topraklarında tespit edildiğini ve onu tespit eden kişinin Anadolu’lu olduğunu biliyor? Günümüzde olmadık şeylerin günleri kutlanırken üniversitelerimizin hiç olmazsa birisinde 28 Mayıs “Tales Günü” olarak neden anılmaz? Böyle bir değer batı ülkelerinin birisinde olsa, adına uluslararası sempozyumlar, toplantılar düzenlenir, pullar bastırılır, hatıra eşyaları vs yapılır. Umarım yakın bir gelecekte sadece Tales’e değil, Anadolu’nun tüm değerlerine sahip çıkma bilincine ulaşırız.